İslam İntibahı
Qədim Şərqdə toxunmuş parsa nümunələri bu gün Parisin Luvr Yaponiyanın İmperator müzeylərinə nümaiş etirilməkdədir. Şüşə emalı səhəsində ərəb sənətkarlığın sirrləri hədə də açılmamışdır. Bir zamanlar Samirə və Fustatda istusal olunmuş nadir şüşə məmulatları Luvr və Britaniya müzeylərində qorunmaqdadır. Abbası vəziri Fəzi Bərməkinin səyi ilə Bağdadda kağız emal edən ilk fabrik yaradılmışdır. Qədim –ində tapılmış kağız istehsalı üsulu gedikçə inkişaf etdirilərək Əndəluslu müsəlmanlar vasitəsilə Avropa sürətlə yayılırdı. Eyni zamanda Səmərqənd bütün dünyada uzun müddət ən keyfiyyətli kağız istehsalçısı kimi qalmaqda idi.
İraqı fəth etikdən sonra ərəblər Bağdadı - möcüzəli nağıl şəhərini saldılar. Məşhur xəlifə Harun ər - Rəşidin hakimiyyətinin ilərində Bağdanın yaşı yarım əsri ötsə də artıq dunya mədəniyyətinin mərkəz kimi tanınırdı. XI əsirdə Bağdad əhəlisinin sayı hesablamalara görə 2 milyon nəfəri keçmişdi və o dünyanın ən iri şəhərinən idi.
İslam mədəniyyətinin tədqiqatçısı C.Rister Harun ər - Rəşid barədə belə demişdir:"Onun qüdrətli ecəzkar sürətdə istedadları özünə cəlb edirdi. Ətrafında şairlərdən fəqihlərdən təbiblərdən dilçilərdən musuqi və sənətkarlardan ibarət qeyri - adi bir cəmiyyət yaratmışdı. Bu qədər görkəmli alimlərin hansı bir hakiminsə sarayında birlikdə bu cür toplaşmaları tarixdə bənzəri olmayan hadisə idi. Bu dövr inkişaf etmiş mədəniyyət dövrüydü.
Harun oğlu xəlifə Məmunun hakimiyyəti dövründə xilafətin müxtəlif güşələrində 11 mindən çox kilsə yüzlərlə sinaqoq atəşpərəst məbədləri fəaliyyət göstərirdi. 1065 - ci ildə yaradılmış "Nizamiyə" universiteti bir çox elm ocaqları üçün nümünəyə çevirilmişdi. İslam hakimiyyəti dünyada 500 il ömür sürdü. Əlbəttə bu onun qeyri müsəlman xalqlar qarşısında məhx mədəniyyət cəhətindən üstünlüyü sayəsində idi. "Xəlifə Nasir Mərahkeşdə filosof İbn Rüşd ilə Ərəstun və Platonun ideyaları barədə elmi mübasilər apardığı Qərb dövlətlərinin başçılıları öz savadsızlıqları fəxr edirdilər". Məşhur tarixçi Yəqubi qeyd edir ki, 891 - ci ildə o təkçə Bağdad şəhərində 100 - dən çox kitabxana saymışdır.
İraqın Nəcəf şəhərindəki kitabxananın fondu 40 min kitabdan çox idi. Ərəbistan yarımadasının cənubundakı Müəyyədilər kitabxanasında 100 mindən çox İrandakı Marağa kitabxanasında 400 mindən çox kitab var idi. O zaman dünyadakı ən böyük kitabxana isə Qahirədəki "Əziz" kitabxanası idi. Burada 1 milüon 600 min kitab o, cümlədən riyaziyyata aid 6500, fəlsəfəyə aid 1800 kitab mühafizə olunurdu.
Holland alimi Dauzi qeyd edir ki, müsəlman əhali oxuyub - yazmağı bacarırdı. Halbuki o zaman kilsə xadimlərinin çox az hissəsi yaza bilirdi. Həmin alim əlavə edir: "Bu çiçəklənən sivilizasiya Qəribdəki kilsə xadimlərini sadə xristianları özünə cəlb edirdi. Onlar maneəsiz sürətdə Kardova, Sevilya, Toledo kimi şəhərlərə gedir, burdakı müsəlman universitlərinə məşhur ilahiyyatçılar mühazirələri dinləyirdilər".
Elmi axtarışların nəticəsindən müstəqli sürətdə bəhrələnən təsərufatı xilafətin tabeliyindəki müxtəlif məmləkətlərdə yüksək ikişaf səviyyəsində çatmışdı. Bunla bağlı bəzi faktları sadalayaq:
"Hökümət xiləfətin hər bir güşəsində suvarma işlərində cavabdeh olan rəsmi məmurlar təyin emişdi Sevilyada aparılan elmi tədqiqatlarda 50 - dən çox məhsuldar ağac növünün bucərilmə xususiyətlərinə toxunulmuş bitki xəstəlikləri və onların müalicə üsulları qeyd etmişdi. İranda istehsalı elmi şəkildə əsəslandırılmış istehsai səviyyəsində qaldırılmışdı və İran 100 ildən artıq müddət ərzində Avropa bazalarının ipək tələbatını ödənməyə müvəffəq olmuşdu.
Təbabət tarixi üzrə mütəxəssis Nyüberqer yazır: "Şərqdəki müalicə ocaqları orta əsr səyyahdarın hamısını eyni dərəcədə heyrətləndirdi. Xəstəxanaların təşkili və fəaliyyəti İslam siviliziyasanın nəhənq nəaliyyətlərdən idi"
Ömər Xəyyam müasir təqvimlərdən daha dəqiq olan bir təqvim tərtib etdi: həmin cədvəllərdə hər 5000 ldə 1 günlük xətaya yol verilirdisə, Qərbdə istifadə edilən təqvimlərdə bu cür təhriflərin hər 3300 ildən baş verməsi nəzərdə tutulur.
Qərbi Avropa ədəbiyyatında 1080 - ci ildə yaradıdmış ilk irihəcimli dastan olan "Roland haqqında dastan"a ərəb poyeziyasının təsiri əşkar duyulmaqdadı.
"Don Kixot" romanının ideyasısı ərəblərdən götürülmüşdür, Uzun müddət Əlcəzairdə əsirlikdə olmuş Servantes etirağ edirdi ki, əvvəlcə həmin əsəri ərəb dilində yazmışdı. Daniel Defonu Robinzon bərədəki məşhhur romanı yazmağa ruhlandırın - ərəb mütəfəkkiri İbn Tüfeyin "Həyy İbn Yəzqənın həyatı" kitabı olmuşdu.