İslamın Dünəni və Bu Günü
Müsəlmanların elmi nailiyyətləri
Müsəlman alimləri bir çox ixtira və kəşifləri ilə avropılaları əsirlərlə qabaqlamışlar.
Avropa cəhalətlə öyünüldüyü elemlə düşmənçilik etdiyi elm adamlarının öldürülüb yandırıldığı, inkvizisiya dövilərində müsəlman alimlər tərəfindən həyata keçirmiş bəzi elmi axtarış və kəşiflər aşağıda göstərilmiş:
İlk kağız fabriki 794 - cü ildə Bağdadda Harun ər - Rəşidin vəzirinin oğlu İbn Fəzl tərəfindən qurulmuşdu. Belə bir təbrik 800 - cüildə Misirdə, 950 - ci ildə isə Əndəlusda inşa edildi. Avropada isə yalnız uzun illərdən sonra belə fabrik açıldı. 1100 - cü ildə Bizansda, 1102 - ci ildə Sisiliyada 1228 - ci ildə Almaniyada 1309 - cü ildə isə İnqiltərədə ilk kağız fabrikləri quruldu. Məlum olduğu kimi kağız - kitab üçün xammaldır. İslam dünyasında kağız fböriklərin qurulmansı elmin sürətlə yayılmasını göstərir.
Tib
Həkimlərin sultanı kimi tanınan İbn Sinanın (1980 - 1037) tibb aləminə çox yeniniklər gətirən "Ən - Qanun" adlı əsəri nəinki yalnız İslam dünyasında həm də Avropada əsas tibb kitabı sayılmışdı. "Tibbin İncili" adını qazanması 600 il Avropa uniaersitlərində dərs vəsaiti kimi tədris olunması buna ən böyük sübutdur. İbn Sina tibbdə daxili olmaqla 29 müxtəlif təlif elm sahəsindəki ixtiraları ilə avropalılarla nümünə olmuşdur.
Bəzi tədqiqatçıların fikrincə İbn Sina kimi qüdrətli həkim sayılan Razi (864 - 925) çiçək və qızdırma xəstəliklərini kəşf etmiş və bu mövzuda ilk dəfə əsər yazmışdır.
Fateh Sultan Mehmetin tərbiyəçisi və müəllimi Ağşəmsəddin (1389 - 1459) mikrobu kəşf etmişdir (Bəzi təqdiqaçılar mikrobun kəşfini İbn Sinanın adı ilə bağlayılar).
İbrahim Cəssar 100 il bundan əvvəl cüzam xəstəliyinin yaranma səbəblərini və müalicəsini göstərmiş vəbanın yoluxucu xəstəlik oması barədə ilk dəfə elmi yolla İbn Xətib (1313 - 1374) fikir yürütmüşdür.
Gözlə bağlı tədqiqatları ilə müsəlman həkimlər əsirlər boyunca elim dünyasının öndəri olmuşlar. Gözdəki retina təbəqəsinin fenksiyası barədə ilk dəfə verən şəxs İbn Rüşd (1126 - 1198) olmuşdur.
Əli bin Abbas müasir cərahi əməliyyatlara uyğun fərzdə xərsənq əməliyyatını həyyata keçirmiş onun qələmə aldığı "Kitavül - Məliki" adlı tibb enkisklopediyası günümüz üçün də öz aktuallığını qoruyub saxlamışdır.
Kiçik qan dövranını Avropa alimlərindən təqribən 300 il əvvəl İbnün Nəfis (1210 - 1288) keşf etmiş İbn Sinanın "Qanun" kitabına yazdığı şərhdə bu məsələnin incəliklərini göstərmişdir.
Müsəlman Şərqində bu səviyyədə elmi işlər aparıldığı zaman Avropada həkimi sehrbaz xəstəxananı isə şeytan yuvası hesab edir cərrahi əməliyyat aparmaq istəyən həkimləri təqibə məruz qoyurdular. İlk xəstəxana 707 ci ildə Əməvi xəlifəsi Vəlid bin Əbdülməlik zamanında təşkil olunmuşdu. Həmin xəstəxananın bütün xərcləri dövlət tərəfindən ödənilirdi.
Qacmamalı ücün cüzamlı xəstələrin həbs edilmələri əmr edilmiş onlara və korlara ərzaq təsis olunmuşdu.
Riyyaziyat
Riyaziyyat səhasində də müsəlmanların xidməti danılmazdır. Bu sahədə onların qazandığı nailiyyətlər hətta müasir Avropanı da heyran qoyur. Məsələm məşhur Qərb alimi prof. Cak Rister belə söyləmişdir: "İntibahımız riyziyyat müəlimllimləri müsəlmanlardır". Fransız alimi E. F. Qoyte isə öz heyranlığını belə ifadə etmişdir:"Avropanın mədəni dailəri yalnız cəbri deyil diqər riyəziyyət elimləri də müsəlmanlardan almışdır; həqiqətən buqünkü Qərb riyaziyyatı İslam riyaziyyatından başqa bir şey deyildir".
Cəbr elimin təməlini qoymuş Xarəzmi (780 - 850) ilk dəfə sıfır işarəsindən istifadə etmişdir. O,"ƏL - Cəbr vəl - Müqabilə" adlıilk cəbr kitabını yazmışdır. Riyaziyyət səhəsində Avropaya nümünə olmuş müsəlman alimlərindən biri də Bəttandir (858 - 929) Cak Rislerin fikrincə faktiki olaraq triqometriya elmin əsasını da Betani qoymuşdur.
Atronomiya
Yer kürəsinin yuvarlaq formada olub firlanlığını müsəlmanlar avropalılardan çox - çox öncə bilirdilər. Biruni Yer planetinin həm öz oxu ərafında həm də Günəşin ətrafında dövr etdiyini sübüta yetirmişdir. O, Hindistanın Nəndənə şəhəri yaxındığında apardığı tədqiqatlar nəticəsində Yer kürəsi sethinin səhasinin səhasini hesabladı.
Öz əsrin Ptolemeyi adını qazanmış Əli Qurçi isə eliptika əyrilərinin bugunkünə çox yaxın qiymətini hesabladı. Ekliptika əyrilərinin qiymətini düzqün hesablamış ilk alim isə Fərqani olmuşdur.
Cabir din Əflah ulduzların yerini və parlaqlıq dərəcələrini ölsən azimut bucağını avropalılardan xeyli əvvəl tapdı.
Kimya
Kimyadan söz düşəndə hamıdan əvvəl Cabir bin Həyyəan yada düşür. O, kimya elimində qazanjığı nailiyyətlər baxımdan Pristli (1733 - 1804) və Lavuazyeden (1743 - 1794) Həkimliyi qədər həm də böyük kimyagər olmuş Razi sudfit turşusunu, saf spirti kəşf etmişdir.
Bəşir adlı müsəlman alim avropalı Brantdan xeyli əvvəl fasforu tapmışdır. Barit və topdan ilk dəfə müsəlmanlar istifadə etmişdir.
Coğrafiya
Coğrafiyanın bir elim kimi ortaya çıxmasına təkan verənlər də müsəlmanlardır. Dünyanın qarış - qarış dolaşmış Övliya Cələbinin ( 1304 - 1369) səyahətnamələri misilziz tarix və coğrafiya xəzinələridir.
Vasko da Qamaya (1100 - 1166) 850 il bundan əvvəl müasir dünya xəritələrinə bənzər bir xəritə səkmişdir. Piri - Rəisin Amerika xəritəsi mükənmməl bir vəsaitdir. Piri - Rəisdən 52 il əvvəl Mürsiyəli İbrahim tərəfindən çəkilmiş Ağ dəniz xəritəsi müasir ölçülərə tamamilə uyğundur.
Botanika və Zoologiya
Orta əsirlərin ən böyük botaniki və əczaçısı omuş İbn Baytar (1190 - 1248) öz kitabında 1400 - ə yaxın bitki və dərman növünün təsfirini vermiş, həmin əsər XVI əsrə qədər bu sahədə əsas elm mənbəyi olmuşdur.
Dəmiri (1349 - 1405) adlı alim heyvanlar aləminin incəlikləri barədə yazdığı "Həyatyl - həyəvan" əsəri ilə zoologiya elminə zənginlik gətirmişdir. İbn Əvvamın ( XII) kənd təsərrüfatına aid kitabları da orta əsrlərdə məşhur olmuşdur.
Tarix və Memarlıq
Taraxşünaslığın ən görkəmli simalarından bmrm olmuş İbn Xəldun (1332 - 1406) sosiologiya elminin qurucusu olaraq xatırlanır. Memarlıqdan sözdüşürkən, hamıdın öncə ölümsüz əsərləriylə yaşayan Memar Əcəmi Naxçıvani (XII əsr) və Memar Sinan (1489 - 1588) yada düşür.